Liczyrzepa - Duch Gór

Duch Gór zamieszkuje Sudety. Odpowiedzialny za niewytłumaczalne zjawiska przyrodnicze, czy rozmaite zdarzenia. 

W miarę napływu mieszkańców pochodzących z różnych zakątków Europy i mieszania się ich własnych wierzeń, zaczęły się pojawiać nowe interpretacje, nowe imiona i nowe legendy, aż do momentu, gdy zaczął on być znany głównie jako Liczyrzepa. Kto to więc jest?  

Początkowo Duch Gór był uważany za skarbnika skarbów skrywanych w Sudetach oraz strażnika samych gór. Z czasem przypisano mu rolę strasznego monstrum Rubenzala, które miało być skrzyżowaniem osła, lwa i kozła. Postrzegano go także jako niegroźnego, dającego się lubić figlarza i psotnika oraz – wręcz przeciwnie – za jednego ze złych duchów. Do tego dochodzi różnorodność imion. Dla nas Duch Gór to Liczyrzepa, dla Niemców to Rübezahl, a dla Czechów Krakonoš. 

Imię Liczyrzepa

Karkonoski Duch Gór swoje imię zawdzięcza pewnej legendzie. Według niej miał on się zauroczyć córką śląskiego władcy i porwać ją do swojego zamku. Dziewczyna była w nim jednak samotna i nieszczęśliwa, dlatego też Liczyrzepa postanowił podarować jej tuzin rzep, które po wypowiedzeniu zaklęcia miały zmienić się w członków jej rodziny i służbę. W darze tym dziewczyna dojrzała swoją szansę na ucieczkę i poprosiła Ducha Gór, by zebrał i policzył dla niej wszystkie rzepy z Karkonoszy, by mogła otoczyć się wystarczającą ilością ludzi. W czasie, gdy on spełniał prośbę ukochanej, ta szykowała się do ucieczki. Wykorzystała najdorodniejszą rzepę, zamieniła ją w pegaza i w ten sposób wydostała się z zamku, którego właścicielem był Liczyrzepa. Legenda nie kończy się szczęśliwie – Liczyrzepa–Duch Gór z żalu, że został oszukany, miał zburzyć swoją rezydencję i zamieszkać pod gołym niebem na końcu swoich włości. Co więcej, miał przylgnąć do niego właśnie ten, nieco obraźliwy, przydomek.

Na terenach Górnego Śląska legendy o Duchu Gór zyskały dużą popularność. Określenie to wynikało ze skojarzenia pojęć - rzepa i upiór, które jest starą nazwą ludową i przez to bardziej właściwą od prymitywnych tłumaczeń "Liczyrzepa" czy "Rzepolicz". 
Na pierwszą połowę XVII wieku przypada spolonizowanie pisowni w formie ROBĘ-ZAEL, któa powstała pod wpływem francuszczyzny. Wersja ta zrodziła się wśród polskiej szlachty, przybywającej na leczenie do Cieplic. W tym samym środowisku powstała w 1677 roku forma RYWENZAHL, czyli zniekształcone brzmienie niemieckiej nazwy. 

Czeskie wersje oparte są również na pierwowzorze w języku niemieckim: Rubecal, Rybecal, Rybrcoul, Repocet, Rybiczar. Rdzennie czeskim tworem, chociaż znacznie późniejszym byłąby forma KARKONOSZ inczej KRAKONOSZ.

Od połowy XVII wieku popularyzuje się, dzięki Pretoriusowi, określenie "Pan Jan" - Herr Johannes - które stanowi starszy jeszcze od formy niemieckiej odpowiednik Rzepióra. Skąd takie imię? Otóż w Czechach imię Jana cieszy się dużą popularnością jeszcze od czasów Husa. Ta rodzinna nazwa czeska mogła znikać stopniowo, usuwana w cień przez termin niemiecki, gdyż coraz wiecej ludności niemieckiej zaczęło zamieszkiwać Karkonosze. 

Od wieków badacze zafascynowani są postacią Ducha Gór, próbują odnaleźć etymologiczne znaczenie jego imienia. W wyniku poszukiwań powstały liczne formy i odmiany. Do najprostszych należą: 
Ruebe-Zahl = Liczyrzepa

Ruebe-Zagel = Rzepi ogon
Do oryginalnych zaliczyć możemy:
Ruebe-Zabel = diabeł

Riphen-Zabel = diabeł gór rifejskich - prastara nazwa gór północy, jeszcze antyczna.
Najbardziej niesamowite tłumaczenia to: 
Riesen-zall, Rabet-thal, Ribenazall-Roncevall, Rubinzal, Rubincalius, Rupicina, Rupertus, Rupert von Zahl, Rubens von Dal, Jan Rocky-cana. Oraz fantastyczno-złowrogie: Rubecul-Repicul - jako odwrotnosci imeinia Lucypera. 

Omawiana nazwa niemiecka w pisowni Rubenczal, umieszczona na najstarszej mapie Śląska z 1561r jest jedną z najdawniejszych i prawdopodobnie pierwszą w ogóle jej dokumentacją. Na najstarszej podobiźnie Rzepióra na mapie wykonanej przez wrocławskiego matematyka i kartografa Marcina Helwiga pochodzącego z Brzegu widnieje postać niesamowitego zwierzaka utworzonego z kilku elementów zoomorficznych, wyraźnie na kształt heraldycznego wyobrażenia. Stwór taki umieszczony został na wzgórzach Karkonoszy między Śnieżką a Kowarami.

Legenda o Duchu Gór Liczyrzepie, w której liczył on rzepy dla swojej ukochanej, podaje, że porwana księżniczka miała na imię Emma lub, w innej wersji, Dobrogniewa i była ukochaną księcia Mieszka ze Świdnicy. Jednak niezależnie od podania, każda z tych historii kończy się podobnie – dziewczyna ucieka, a Liczyrzepa zyskuje niesławne imię „liczącego rzepy”.

Gdzie mieszka Liczyrzepa? 

W tym, gdzie mieszka Liczyrzepa, legendy nie są do końca zgodne. Czasami mówi się o Górach Stołowych, czasami o Karkonoszach, czasami znów o rozległym królestwie, którego granice ma wyznaczać roślina nazywana kiedyś zielem Liczyrzepy, a dzisiaj, bardziej naukowo, lepiężnikiem białym. Inna legenda o Duchu Gór wskazuje natomiast na to, że jego siedziba znajduje się pod ziemią, w okolicach Śnieżki lub Błędnych Skał. Tam mają mu towarzyszyć duchy, demony i inne nadprzyrodzone istoty.

Które góry zostały stworzone przez Liczyrzepę?

Liczyrzepa, jak twierdzi legenda, stworzył Błędne Skały leżące w Górach Stołowych. Niegdyś w miejscu skalnego labiryntu miała znajdować się góra Skalniak, gdzie składano ofiary pogańskim bożkom. W jednym z takich spotkań uczestniczył Duch Gór, który, gdy został rozpoznany i spotkał się z odmową oddawania mu czci, wpadł w gniew i rozniósł górę, tworząc w jej miejsce labirynt z zawalonych skał.